İsa'nın dünyadan ayrılışına İlİşkİn Müslüman anlayışı

İsa'nın yeryüzünden ayrılması konusu, Hristiyanlar ve Müslümanların taban tabana zıt oldukları bir konudur. Hristiyan inancı büyük ölçüde

İsa Mesih çarmıhta vefat etmemiş mi?

İsa'nın çarmıhtaki ölümüne dayanırken -Pavlus: 'Aranızdayken, İsa Mesih'ten ve O'nun çarmıha gerilişinden başka hiçbir şey bilmemeye kararlıydım' (1. Korintliler 2:2) - birçok Müslüman İsa'nın çarmıhta öldürülmediğini, ancak Allah tarafından mucizevi bir şekilde çarmıhtaki ölümden kurtarıldığını savunmaktadır. Eğer iki dinin temsilcileri gerçekten de kendi kitaplarında ifade edilen görüşü yansıtmaktaysa, kesinlikle vicdan rahatlığıyla Kuran'ın İncil'i 'doğruladığı' iddia edilemez. Aksine, o halde 'tümüyle çelişki' ve 'temel düzeltme'den söz etmek gerekir - ya da İncil'in doğruluğundan şüphe etmek gerekir. Bu nedenle, Kuran'ın İsa'nın çarmıhtaki ölümü hakkında tam olarak ne söylediği sorusuyla ilgileniyoruz. Hem Müslümanlar hem de Hristiyanlar tarafından İsa'nın dünyadan ayrılmasına ilişkin Kur'an görüşünün temeli olarak kabul edilen özellikle dört metin vardır. Bunlar Al-i İmran 3:55, Nisa 4:157-159, Maide 5:117 ve Meryem 19:33'tür. Bu ayetlerin doğru yorumu, Müslümanlar arasında olduğu kadar Müslümanlar ve Hristiyanlar arasında da hararetle tartışılmaktadır. Müslüman uzman görüşleri iki ana gruba ve çeşitli alt gruplara sınıflandırılabilir:

1. İsa Allah'a yükseltilmeden önce ölmemiştir: Müslümanların büyük çoğunluğu1 İsa'nın çarmıha gerilmediğine, onun yerine başka bir kişinin çarmıhta öldüğüne inanmaktadır. Yahudiler (ve Hristiyanlar) bu kişiyi İsa zannetmişlerdir çünkü Allah onun (İsa'nın) suretini başka birine yansıtmıştır.2 Bir kişinin görünüşünün başka bir kişinin suretine dönüşmesi 'şebih' terimiyle tanımlanır. Yani Yahudilerin (ve Hristiyanların); yerine başka birinin geçmiş olmasına rağmen İsa'nın çarmıhta öldüğüne inanmalarıyla Allah, havariler ve İsa tarafından yanıltıldıkları ileri sürülmektedir. Bu kişinin kim olduğu konusunda farklı görüşler vardır: çarmıhı taşıyan Kireneli Simon3 , ihanet eden Yahuda İskariot, İsa'nın öğrencilerinden bir gönüllü (hadise göre 17 kişi arasından seçim yapmak mümkündür, örneğin Sergius4 ), İsa'yı hapis tutan muhafızlardan biri (Tatianus) ya da başkaları öne sürülmüştür. Yorumcuların varsayımına göre İsa, Allah tarafından zalimlerin elinden (bazı rivayetlere göre çatıdaki bir delikten5) kurtarılır ve daha sonra canlı olarak - yani ruhu bedeniyle birlikte -  henüz ölmeden, Allah'a yükseltilir.6 Bazı yorumcular, Al-i İmran 3:55'teki - muteveffîke - ve râfi'uke ileyye - sırasını bozmamak için İsa'nın önce 'uykuya daldığını' ve daha sonra 'Allah'a yükseltildiğini' varsayarlar. Onlar muteveffike fiilini '[doğal bir ölümle] vefat ettirmek' (Ahmediyye) olarak değil, mecazi anlamda 'uykuya daldırmak' olarak anlarlar.

Bununla birlikte, İsa'nın Allah tarafından çarmıhtaki ölümden kurtarıldığı teorisinin savunucuları, İsa'nın hiç ölüp ölmeyeceği sorusu söz konusu olduğunda farklı görüşlere sahiptir:

a) İsa son yargıdan önce doğal bir ölümle ölecektir: Bu görüşü savunanlar, Kuran'a göre her insanın ölmesi gerektiğini (Enbiya 21:35; Ankebut 29:57)7 ve dolayısıyla bu gerçeğin İsa için de geçerli olduğunu iddia etmektedir. Dahası, çeşitli ayetler İsa'nın ölümünden söz eder (bkz. Al-i İmran 3:55; Maide, 5:117; Meryem 19:33). Buna göre o da kıyamet gününden önce ölmüş olmalıdır ki tüm diğer insanlarla birlikte diriltilebilsin. Bu görüşe göre İsa dünyadan ayrıldığında henüz ölmemiş olduğu için, birçok müfessir Nisa 4:159'a dayanarak İsa'nın Kıyamet'ten kısa bir süre önce tekrar dünyaya döneceğini ve sonra öleceğini öne sürer: 'Ve Kitap Ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, onun [İsa'nın] ölümünden (ki bu kıyamete kadar gerçekleşmeyecektir) önce ona [İsa'ya] iman etmesin. Kıyamet gününde de o, onların üzerine şahit olacaktır' (R. Paret; bakınız Osman Fırat Meali; Mustafa İslamoğlu Meali, vs.). Burada 'onun ölümünden önce'deki 'onun' iyelik sıfatı, İsaʼya atıfta bulunduğu şeklinde yorumlanır.8

b) İsa asla fiziksel bir ölüm tatmayacaktır: Bazı modern yorumcular için, İsa'nın zamanın sonunda tekrar dünyaya geleceği fikri, ete batan bir dikendir, çünkü böylece Hz. Muhammed son peygamber olmayacaktır. Bu nedenle, bazıları, İsa'nın dünyadan ayrıldığında ölmediği görüşüne sahip olsa da, onun gelecekte de fiziksel ölümü asla tatmayacağını savunmaktadır. Nisa 4:159'daki "onun ölümünden önce" ifadesindeki "onun" iyelik sıfatı basitçe Kitab-ı Ehli'ne uygulanabileceğinden, Nisa 4:159 bu fikir için bir sorun teşkil etmez: 'Yahudi ve Hristiyanlardan hiç kimse yoktur ki, ölümünden önce (can çekişirken) İsa'ya iman etmiş olmasın. ... İsa ise kıyâmet gününde küfürlerinden dolayı aleyhlerine şahid olacaktır' (Ali Fikri Yavuz Meali). İsa'nın ölümüne işaret eden başka ayetleri (bkz. Al-i İmran 3:55; Maide, 5/117; Meryem 19:33; Enbiya 21:34-35; Ankebut 29:57) açıklamak ise daha zordur. Dolayısıyla bu görüş, savunucularının İsa'nın ölmediğine ikna oldukları için oluşmamıştır, daha ziyade İsa'nın ölmeden Allah tarafından yükseltildiğine dair yaygın Müslüman görüşünün kabul edilmesinin ve İsa'nın son yargıdan önce ikinci kez görünmesinin reddedilmesinin bir sonucudur. Elbette bu görüşle ilgili en büyük sorun, İsa'yla ilgili ölüm ayetlerinin nasıl anlaşılacağı ve bir de onun neden diğer tüm insanlar gibi ölmek zorunda olmadığının açıklanmasıdır. İsa'nın çarmıhtaki ölümden kurtarılıp fiziksel ve ruhsal olarak Allah katına yükseltildiğine dair yaygın Müslüman teorisini kabul eden, ancak ayrıca İsa'nın zamanın sonunda yalnızca sembolik bir şekilde geri döneceği fikrini destekleyen Zeki Sarıtoprak, bununla ortaya çıkan İsa'nın fiziksel olarak asla ölmeyecek olması sorununun farkındadır ve şu çözümü önermektedir: 'Eğer ölümün farklı seviyeleri olduğu kabul edilirse ya da ölüm "yiyecek ve içecekten kesilmek" olarak anlaşılırsa', fiziksel olmayan, görünmez bir gerçekliği temsil edebilecek olan Allah'a yükseltilmesiyle İsa, fiziksel yiyeceklerden ayrı kesilmiş ve böylece ölmüştür.9 Sarıtoprak'a göre, İsa'nın fiziksel bir ölümü asla gerçekleşmemiş ve gerçekleşmeyecek olsa da İsa'nın Allah'a yükseltilmesi bir tür ölüm olarak yorumlanabilir.

2. İsa Allah katına yükseltilmeden önce ölmüştür: Bazı müfessirler Al-i İmran 3:55 ('Bir zamanlar Allah şöyle demişti: "Ey Îsâ! Ben seni vefat ettireceğim, seni katıma yükselteceğim...ʼ) ve Maide 5:117 ('... İçlerinde bulunduğum sürece onların yaptıklarına tanık idim. Fakat sen beni vefat ettirdikten sonra onların halini bilip gören sadece sensinʼ), ayetlerine dayanarak İsa'nın Allah'a yükseltilmeden önce, henüz yeryüzündeyken öldüğünü savunurlar.10 'Tevaffa' kelimesini orijinal anlamıyla 'yaşamı sona erdirmek, vefat ettirmek' olarak anlarlar.11 'Vefat ettirmek', 'Allah'a yükseltmek' sıralamasının önemli olduğunu ve keyfi olarak değiştirilmemesi gerektiğini belirtirler (Araf 7:25 12; bkz. yukarıdaki 1. madde).13 Ayrıca tüm insanların Allah'a dönmeden önce ölmesi gerektiğini ve İsa'nın bu noktada bir istisna oluşturmadığını vurgularlar (Al-i İmran 3:144; Enbiya 21:8+34 ve Rad 13:38). Bu görüşe sahip tefsirciler Kuran'ın açıkça İsa'nın ölümünden bahsettiğini ve bu nedenle bunu inkar eden hadislerin geçersiz ilan edilmesi ya da mecazi olarak yorumlanması gerektiği konusunda hemfikirdir.14 Ancak, İsa'nın tam ne zaman ve nasıl öldüğü konusunda fikirler büyük ölçüde farklılık göstermektedir: İsa'nın Allah'a yükseltilmeden önce öldüğü görüşünü savunan Seyyid Kutub, insanların İsa'nın tam ne zaman ve nasıl ölüp Allah'a yükseltildiğini tümüyle bilemeyeceği konusunda uyarmaktadır. Bunları yalnızca Allah bilir. Hatta Kutub devamında, bu konuların derinlemesine incelenmesinin sadece kafa karışıklığına yol açacağı, ancak hiçbir çözüm bulunamayacağı konusunda uyarıda bulunur.15 Yine de müfessirler çeşitli önerilerde bulunmuşlardır:

a) İsa çarmıhta ölmüştür: Bazı erken dönem müfessirleri (örneğin İbn Abbas ve Muhammed ibn İshak) ve çeşitli Şii müfessirler16 İsa'nın çarmıhta ölmüş olabileceği ve Allah'ın onu yükseltilmesinden önce ölümden diriltmiş olabileceği ihtimalinden bahseder. Ancak İsa'nın tam ne kadar süre ölü kaldığına dair görüşler 0 saatten 3 saate ve 7 saate kadar geniş bir çeşitlilik göstermektedir. S.A. Mourad17 gibi bazı bilginler, İsa'nın çarmıhta bedenen öldüğünü kabul eder, ancak dirilişini ve yükseltilişini yalnızca ruhani olarak anlar: İsa cennette, Al-i İmran 3:169'da şehitler hakkında yazılmış olduğu gibi yaşamaktadır: ‘Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilâkis onlar diridirler; Allah’ın, lütuf ve kereminden kendilerine verdikleriyle sevinçli bir halde rableri yanında rızıklara mazhar olmaktadırlar.ʼ

b) İsa çarmıhta ölmemiştir: Ahmediye takipçilerinin misyonerlik gayreti sonucunda, giderek artan sayıda müfessir İsaʼnın henüz çarmıhta değil, daha sonra, Allahʼa yükseltilmeden önce bu dünyada normal bir fiziksel ölümle öldüğü sonucuna varmaktadır. Ahmediyyeler İsaʼnın çarmıha gerilmesiyle ilgili olarak ʻBaygınlık Hipoteziʼni'18 desteklemektedir: Bu hipoteze göre İsa çarmıhta ölmemiş, sadece bayılmıştır. Yanlışlıkla, İsaʼnın öldüğüne inanılmıştır. Bu nedenle İsa ölmeden önce çarmıhtan indirilmiş ve serin mezarda kendine gelmiştir. Üçüncü gün, mezardan çıkmak için yeterli güç toplayabilmiştir. Daha sonra Hindistan'a, Keşmir'e göç etmiş ve yıllar sonra orada doğal bir ölümle ölmüştür. Ahmediye haricinde başka İslam alimleri de İsa'nın çarmıhta ölümden kurtarıldığını, ancak daha sonra, henüz bedensel olarak Allah'a yükseltilmeden önce, Allah'ın onu vefat ettirdiğini savunmaktadır (örneğin Muhammed El-Gazali, Javed Ahmed Ghamidi ve Amin Ahsan Islahi).

https://isaningelisalametleri.wordpress.com/

Sonuçlar: Ortalama bir müminin tüm bu teori ve argümanlara aşina olması çok olası değildir. Büyük çoğunluk sadece en yaygın versiyonu, yani İsa'nın yerine başka birinin çarmıha gerildiğini ve İsa'nın Allah tarafından düşmanlarından kurtarılıp canlı olarak göğe yükseltildiğini bilir. Bu tür insanlar için Kuran'ın İsa'nın dünyadan ayrılmasına dair ifadesi açık ve nettir. İncil'deki anlatımlarla çeliştiği için Kuran'ın; İsa'nın çarmıhtaki ölümüyle ilgili yanlış anlatımları düzelttiği sık sık iddia edilir. Ancak yukarıda gösterildiği gibi, Müslüman yorumcular arasındaki durum hiç de bu kadar açık değildir; aksine, oldukça karmaşık görünmektedir. Mevcut tefsirsel durum, Kur'an'ın İncil'deki anlatımları düzelttiği görüşünü hiçbir şekilde haklı çıkarmaz. İbn Atiye'nin gözlemi gerçeğe daha yakındır: 'Öldürülme ve çarmıha gerilme şekli ve [İsa'nın] suretine benzetilen kişiler hakkında birçok farklı görüş vardır ve Allah'ın Elçisi'nden kesin olan hiçbir şey yoktur'.19

Gerçekten de, müfessirlerin aynı Kuran ifadelerine dayanarak tümüyle zıt sonuçlara varabilmeleri düşündürücüdür: Nasıl olur da saygın müfessirler Kuran metnini İsa'nın henüz ölmediği anlamına gelebilecek şekilde anlarken, diğerleri aynı metne dayanarak Kuran'ın İsa'nın yaklaşık 2000 yıl önce çarmıhta ya da doğal bir ölümle öldüğünü öğrettiğini aynı kesinlikte iddia edebilirler?20 Seale ya da Lawson gibi kişilerin, İsa'nın bu dünyadan göçü hakkında kesin bir ifadede bulunabilmek için Kuran'ın yeterli bilgi sağlamadığı sonucuna varmaları şaşırtıcı değildir.21

Amacımız, yorum tarihi Allah'ın vahyinden, Tevrat ve İncil'de var olduğu şekliyle, bu kadar uzaklaşmamış olsaydı, İsa'nın yeryüzünden ayrılışıyla ilgili Kur'an'daki mevcut bilginin aslında yeterli olacağını göstermektir.

Çarmıhta ölen acaba İsa değil miydi? sorusunun anket sonucu ('War es gar nicht Jesus, der ans Kreuz geschlagen wurde?' in Gute Frage, https://www.gutefrage.net/frage/war-es-gar-nicht-jesus-der-ans-kreuz-geschlagen-wurde (15/01/2024)).

---

1 Most Islamic traditions, save for a few, categorically deny that Jesus physically died, either on a cross or another manner (Wikipedia contributors. Islamic views on Jesus' death [Internet]. Wikipedia, The Free Encyclopedia; 2022 Jul 13, 04:21 UTC [cited 2022 Jul 16]. Site adresi: https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamic_views_on_Jesus%27_death&oldid=1097883815).

2 San'ani (ö. 211/827), Taberî (ö. 310/923), Tefsir (no. 10786), Taberî (Kasf ve Kısas), Kuseyrî (ö. 465/1072) ve onlardan sonra gelen birçokları bu görüştedir (Busse, Heribert, “Jesu Errettung Vom Kreuz in Der Islamischen Koranexegese von Sure 4:157”, s. 166 in Oriens 36 (2001): 160–95, https://doi.org/10.2307/1580480).

3 En yaygın görüş, Kireneli Simon'un İsa'nın yerine çarmıha gerildiği yönündedir (bkz. „Simon von Cyrene“, In: Wikipedia – Die freie Enzyklopädie. Bearbeitungsstand: 3. Mai 2022, 14:50 UTC. URL: https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Simon_von_Cyrene&oldid=222584010 (ziyaret edildi: 20. Juli 2022, 09:39 UTC)).

4 Bazen Sergius İsa'nın 13. öğrencisi olarak da sayılır.

5 ‘… the resemblance of Jesus was cast over that man while Jesus ascended to Heaven from a hole in the roof of the houseʼ.

6 Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi, Taberi Tefsiri, Vol. III, ss. 161-166, https://archive.org/details/taberitefsiri3_201912/Taberi%20Tefsiri-3/page/n159/mode/2up?view=theater (ziyaret tarihi: 21/07/2022). Bu yorum, küçük farklılıklarla birlikte birçok müfessir tarafından desteklenmektedir: ‘Farklı zaman aralıklarında yaşayan Hasan Basrî (ö. 110/728), İbn Kuteybe (ö. 276/889), Taberî (ö. 310/922), Mâturidî (ö. 333/944), Semerkandî (ö. 373/983), Sa’lebî (ö. 427/1035), Zemahşerî (ö. 538/1143), Râzî (ö. 606/1209), Kurtubî (ö. 671/1272), İbn Kesîr (ö. 774/1372), Âlûsî (ö. 1270/1853) gibi müfessirlerin tamamı, öldürüldüğüne dair ayetlerin farklı anlamaya müsait olması ya da öldüğüyle ilgili hiç hadis bulunmaması nedeniyle Hz. İsa’nın canlı olarak göğe kaldırıldığını söylemiştir.ʼ (Mehmet KILIÇARSLAN, Hz. İsa’nın Ölümü ve Ref’inin Naslar Bağlamında Tetkiki, in Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi Journal of International Social Sciences Education 2019:5(2):198-215, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/872169 (ziyaret tarihi: 23/07/2022)).

7 ‘Her can ölümü tadacaktır. Denemek için sizi kötü ve iyi durumlarla imtihan ederiz. Sonunda bize geleceksinizʼ (Enbiya 21:35). ‘Her canlı ölümü tadacak ve sonunda dönüp huzurumuza geleceksinizʼ (Ankebut 29:57). - Maide 5:17'e de bakınız: '“Allah, Meryem oğlu Mesîh’in kendisidir” diyenler hiç şüphesiz hakikati inkâr etmiş olurlar. De ki: “Eğer Allah, Meryem oğlu Mesîh’i, annesini ve yeryüzünde bulunanların tamamını helâk etmek isterse, kim Allah’ın gücüne karşı durabilir!” Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin hükümranlığı Allah’a aittir. O dilediğini yaratır. Allah her şeye kadirdir.' - Maide 5:75: ‘Meryem oğlu Mesîh sadece bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Onun annesi dürüst ve inançlı bir kadındır. İkisi de yiyip içen birer insandı. Bak, âyetleri onlara nasıl açıklıyoruz, sonra bak nasıl saptırılıyorlar!ʼ - Al-i İmran 3:144: 'Muhammed yalnızca bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçti. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geri dönecek misiniz? Kim geri dönerse bilsin ki Allah’a asla bir zarar vermiş olmayacaktır. Allah şükredenleri ödüllendirecektir.'

8 Rivayetlere göre İsa'nın yeryüzündeki ikinci ikameti yirmi beş ya da kırk yıl sürecektir; ve İslami geleneğe göre, doğal ölümünden sonra Müslümanlar tarafından Medine'de Hz. Muhammed'in mezarının yanına, Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer ibn el-Hattab'ın mezarlarının arasına gömülecektir. (The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Bd. 4, S. 90 erwähnt in Seite „ʿĪsā ibn Maryam“. In: Wikipedia – Die freie Enzyklopädie. Bearbeitungsstand: 9. Juli 2022, 10:02 UTC. URL: https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=%CA%BF%C4%AAs%C4%81_ibn_Maryam&oldid=224356905 (Ziyaret tarihi: 22. Temmuz 2022, 08:54 UTC); ayrıca bakınız: Mahmut Aydın, Hz. İsaʼya ne oldu?, s.106, Otto 18 Ankara, Şubat 2017).

9 ‘Here we are challenged with another question: Is this ascension of Jesus a kind of death? The answer depends upon oneʼs understanding of death. If one accepts different levels of death or understands death as a cutoff from eating and drinking, the answer woud be ‘yesʼ. The Quranic understanding of life and death is different from the common understanding. For example, according to the Quran, martyrs are not dead; they are alive and receive sustenance from their Lord (2:154). In this understanding, Jesus has likewise been freed of the conditions of worldly life by his ascension and thus is aliveʼ (Zeki Sarıtoprak, Islamʼs Jesus, s. 21, University Press of Florida, 2014).

10 Hem Vaftizci Yahya için: ‘Doğduğu gün, öleceği gün ve yeniden hayata döndürüleceği gün ona selâm olsunʼ (Meryem 19:15), hem de İsa için: 'Doğduğum gün, öleceğim gün ve yeniden hayata döndürüleceğim gün esenlik benimle olacaktır' (Meryem 19:33) aynı doğum, ölüm ve diriliş sırası varsayılır. Bu bağlamda İsa için, dünyadan ayrılışı ile son yargıdan önce yeniden ortaya çıkışı arasına ek bir varoluş biçimi eklenmemiştir.

11 'The verb tawaffa … that appears here causes significant confusion among Muslim exegetes. Yet the Quran itself offers no cause for confusion. Tawaffa appears in twenty-five passages in the Quran, and twice in relation to Jesus (here [Q 5:117] and Q 3:55). For twenty-three of those passages the Muslim commentators generally follow the standard definition fo this term, namely God's act of separating the soul from the body, or making someone die. ... For the two verses where tawaffa is applied to Jesus, however, Muslim exegetes generally search for a secondary meaning of the term. Thus they reconcile these two verses with the doctrine of Jesus' escape from death. (Reynolds, Gabriel Said. “The Muslim Jesus: Dead or Alive?”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 72, no. 2 (2009): 237–58, ss. 239f.; http://www.jstor.org/stable/40379003 (ziyaret edildi: 22/07/2022)).

12 Allah: '“Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan diriltilip çıkarılacaksınız” dedi.'

13 Örneğin Mustafa Öztürk, Kıssaların Dili, Ankara: Kitabiyat, 2006, s. 240 - Hz. İsaʼya ne oldu?, s. 122'de bahsi geçer.

14 ‘Görülüyor ki âyetlere göre Hz. Îsâ’nın vefâtı kesindir. Bu âyetleri, âhâd haberlerine dayanarak te’vîl etmek yerine bu hadîsleri te’vîl etmek daha doğrudur. Eğer bu hadîsler rivâyet edildikleri şekilde gerçekten Hz. Peygamber tarafından söylenmiş ise, bunlardan şu mânâ anlaşılabilir:Bir peygamber, yaşayan ümmeti içinde anıldıkça mânen yaşar. Hz. Îsâ da, dini yaşayıp ümmetince anıldığı sürece yaşamaktadır. Belki bir gün onun ümmeti, Hz. Muhammed’in dinin temel prensiplerini uygulamak suretiyle Hz. Muhammed’in dininin ruhuna dönecektir. Gerçeği Allah bilir.ʼ (Süleyman Ateş, HZ. ÎSÂ’NIN YÜKSELTİLMESİ VE GÖKTEN İNECEĞİ SORUNU, https://www.suleyman-ates.com/index.php?option=com_content&view=article&id=14&Itemid=36 (ziyatet tarihi: 11/08/2022)).

15 ‘How Jesus was gathered and how he ascended to God are matters which lie beyond our human perception. They are unknown except to God. To try to pursue these matters is of no use whatsoever in respect of faith or its implementation. Those who pursue them will inevitably end up more confused, struggling with complicated and endless arguments, gaining no certainty or satisfaction whatsoever. For the whole matter is part of God’s own knowledge.ʼ (Sayyid Kutub, Fizilalil-kuran, Al-i İmran 3:55; s. 277). “… as for how his [Jesus’] death occurred and how he was raised to Paradise … are incomprehensible issues” (Sayyid Qutb, Fizilalil-kuran Vol. 2, s. 86).

16 ‘10th and 11th-century Ismaili Shia scholars Jaʼfar ibn Mansur al-Yaman, Abu Hatım Ahmad ibn Hamdan al-Razi, Abu Yaqub al-Sijistani, Muʼayyad fiʼl-Din al Shirazi and the group Ikhwan al-Safa affirm the historicity of the crucifixion, reporting Jesus was crucified and not substituted by another man as maintained by many other popular Qur'anic commentators and Tafsir.ʼ (Wikipedia contributors. Islamic views on Jesus' death [Internet]. Wikipedia, The Free Encyclopedia; 2022 Aug 3, 08:49 UTC [cited 2022 Aug 3]. Available from: https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamic_views_on_Jesus%27_death&oldid=1102086396 ayrıca bkz. Todd Lawson, Crucifixion, ss. 123-133'deki ayrıntılı tartışma). Bu bağlamda Lawson'ın gözlemi ilginçtir: ‘For the Isma’ilis, Jesus was crucified; for the Twelvers, he was notʼ (Todd Lawson, Crucifixion, s. 145).

17 S.A. Mourad, ‘Does the Qur' an deny or assert Jesus's crucifixion and death?ʼ ss. 349-357 in New Perspectives on the Quran - The Qur,an in its historical context 2, edited by Gabriel Said Reynolds, Routledge Oxxon, 2011; Muhammad Ayoub, ‘Towards an Islamic Christlolgy II. The Death of Jesus, Reality or Delusion: A Study of the Death of Jesus in Tafsir Literatureʼ, The Muslim World, LXX/2 1980 in Mahmut Aydın, Hz. İsaʼya ne oldu?, ss. 131-133.

18 Wikipedia contributors. Swoon hypothesis [Internet]. Wikipedia, The Free Encyclopedia; 2023 Sep 1, 15:04 UTC [cited 2023 Nov 27]. Site adresi:  https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Swoon_hypothesis&oldid=1173298575.

19 İbn Atiye, tercüme eden ve sunan: Heribert Busse (Busse, Heribert. “Jesu Errettung Vom Kreuz in Der Islamischen Koranexegese von Sure 4:157.” s. 162 in Oriens 36 (2001): 160–95. https://doi.org/10.2307/1580480).

20 Örneğin, Şeltut tümüyle emin bir şekilde, ne Kuran'da ne de Hadislerde İsa'nın hala hayatta olduğunu gösteren ikna edici herhangi bir ifade bulunamayacağını iddia etmektedir: ‘İsa'nın cesedi ile semaya yükseltildiğine ve orada şu ana kadar hayatta olduğuna ve ahir zamanda oradan dünyaya ineceğine dair, inanışın varlığı hususunda, ne Kur'an-ı Kerim'de ne de Resulullah'ın hadislerinde kalbin tatmin olmasını sağlayacak inandırıcı birşey vardır.ʼ (Mahmut Şeltut, İsaʼnın Refi, s. 516, alıntı kaynağı: er-Risale Cilt: 10. Nu.: 462, ss. 515-517 tercüme eden: Doç. Dr. E. Ruhi FIGLALI).

21 ‘The attitude of Seale, that the Qur’an simply does not say enough on the subject to either confirm or deny the eventʼ cümlesi, Todd Lawson'ın inancını yansıtıyor gibi görünüyor (bakınız Todd Lawson, Crucifixion, s. 24).